Лотин ёзувидаги каттик ва юмшок “х” хакида

Узбекча хам ёзиб туриш керак – бу хам карз, хам фарз. Бу сафар бир нарса хакида ёзмокчиман, бу хам булса лотин ёзувидаги узбек алифбоси. Аникроги, ундаги бир харф хакида: «x» (икс). Каттик «х» харфи лотича «х» (икс) билан, юмшок «х» эса лотинча «h» (эйч) харфи билан ифодаланади. Мен тушунмайман, нима учун? Нахотки каттик «х» ни «h» билан, юмшок «х» ни эса апострофли «h» билан (h’) ифодалаш кийин булса? Шунда купгина тушунмовчиликлар батараф килинган буларди. Масалан, «Пахтакор» командаси номи «Paxtakor» эмас, балки «Pahtakor» буларди. Лотин алифбоси биз учун халкаро майдондаги коммуникацияни яхшилашга хизмат килиши керак булса, «Пакстакор» каби укиладиган сузлар бу нарсага ёрдам берадими? Ха, айтгандай, хожатхона сузи лотинча ёзувда канака булади? Хозирги ёзувда бу – «Hojatxona» (укинг: «Хожатксона»). Халкаро аэропортда ёзиладиган нарса.

12 thoughts on “Лотин ёзувидаги каттик ва юмшок “х” хакида

  1. Гап бу харфларнинг юмшок ёки каттик аётилиши ё эштилиши тугрисида эмас,укилиши в кандай кабул килиниши тугрисида кетяпти,менинг тушунишимча. Масалан, Тошкентда Алгоритмга бурулишдаги хужалик магазини ёнидаги симёгочга элон ёпиштириб куйилган. Элоннинг бошланиши “Mebel sexiga malakali … “давоми ёзилгани ишчилармиди ё мутахасислармиди,эсимда йук. Кандай булган такдирда хам,”…sexiga malakali…” деб ёзилганини кандай кабул килади одам???
    Мебел сексига дебми,ёки цехига дебми?

    Like

  2. Акмал менимча бу саволизга жавоб берадиган одам йук шекилли. Икки йил утибдики, жавоб йук. Хатто Алишер акадан хам. Менимча каттик Х ва юмшок Х ни ажратишни хеч кандай кераги йук. Юкорида келтирилган мисол – эртак холос. Одам бирор бир сузни ифодалаш учун узи хохлаганча юмшатиб еки каттик айтиши мумкин. Буни натижасида сузнинг маъноси узгариб колмайди. Еки шунака суз борми узбек тилида Х ни каттикрок ёки юмшатиб этганда маъноси узгарадиган??? Бу харфлар ешларни имловий хато килишга йул куядиган харфлар.

    Like

  3. Салом хаммага Х билан h фаркини тшунтириб беромислами, интернетдан кидириб шу форумни топиб олдим. канакадур коидаси борми ? мактабла онатилини яхши укимаганни окибати. Билмаганни сураб урган дийишадику.

    Like

  4. каттик «х» ни «h» билан, юмшок «х» ни эса апострофли «h» билан (h’) ифодалашга Умуман қўшилмиман.
    Ўзи шундоғам чалкашликла тиқилиб ётибди. Лотин ёзувида мактабни тугатганла хозир инст ниям лотин ёзувида битириб, меҳнат фаолиятини олиб бораётганига 3 йил бўп қолди. Яна янгилик қилишни кераги йўқ манимча… «х» ни «kh» ёзишга ҳам, ўқишга ҳам ўрганиб қолдик. Кейин нимага «Hojatxona» ни «Хожатксона» диб ўқидиз тушунмадим??? Англичан бўлиб ўқиб кўрдизми???

    Like

  5. A,alaykum. Shu o’rinda “x” va “h” harflariga oid bir voqea esimga tushdi. Uni Ona tili o’qituvchimiz aytib bergan edi.

    O’zbek tilshunoslari “x” va “h” harflari ustida uzoq bahslar qilayotgan davr ekan. O’shanda G’ofur G’ulom har ikkala harfni ham bir xil “x” tarzida yozishni taklif qilgan ekan. lekin, bunga Hamid Olimjon qarshi chiqqan ekan.
    Bir kuni, G’ofur G’ulom (yoshlari ancha katta paytda) Hamid Olimjonning uyiga tashrif buyuribdi. Yoz fasli edi. Shaftolilar pishayotgan payt. Hamid Olimjon turmush o’rtog’iga qarab: “Zulfiyaxonim, G’ofur akamizga “xil-xil” pishgan shaftolidan keltiring” debdi. Zulfiyaxonim esa borib qattiq-qattiq, yiltillab turgan shaftolilardan olib kelibdi. G’ofur G’ulomning tishlari kamligidan va yoshi qariligidan uni yeya olmabdi. Keyin, Hamid Olimjon yana debdi: “Zulfiyaxonim, G’ofur akamizga endi “hil-hil” pishgan shaftolilardan keltiring”. Zulfiyaxonim borib, yumshoq, ezilgan shaftolilardan olib kelibdi. G’ofur G’ulom esa, ularni mazza qilib yegach, “Endi tushundim, “x” va “h” harflarini albatta farqlash kerak ekan” degan ekan.

    P.S. O’zbek tilida “x” va “h” harflaridan boshqa muammolar ham to’lib yotibdi. Bunga doim duch kelaman. http://www.infoman.uz saytida biz bu kabi muammolarnng oldini olishga harakat qilyapmiz. O’z takliflarimizni, variantlarimizni beryapmiz.

    Like

    1. Хамид Олимжон, янглишмасам, 1909 йилда тугилган, Гафур Гулом эса 1903 йилда таваллуд топган. Уларнинг ёшидаги фарк катта эмас. Хамид Олимжон 1944 йилда халок булган (автомобиль халокатида). Бу дегани у вактда Гафур Гулом бор йуги 41 ёшда булган. Яъни у кадар кекса булмаган, тишлари хам камаймагандир.

      Like

      1. Bu voqeani ilk marta eshitganda, ularning tug’ilgan yillari haqida o’ylab ko’rmagan ekanman. Biroq, bu yerda masala ularning yoshlari nechadaligida emas, deb o’ylayman. Balkim, bu “soxta” hikoyadir. Unday bo’lgan taqdirda ham “x” va “h” harflarini ajratish uchun juda yaqqol isbot bo’la oladi.

        Yana bitta masala. Hozirda, o’zbek tilidagi (‘) belgi borligi sabab, Internetda sayt ochishda, ulardan foydalanib bo’lmaydi. Masalan, Farg’ona viloyati hokimligining sayti sof o’zbekcha bo’lishgi uchun http://www.farg‘ona.uz bo’lishi kerak. Biroq, buning iloji yo’q. Shuning uchun ham uni http://www.fargona.uz yoki http://www.ferghana.uz qilib o’zgartirishga majbur bo’lish mumkin.

        Shunday qilib, “x” va “h” harflarini “h'” va “h” tarzida yozish notog’ri bo’lsa kerak. Bu mening shaxsiy fikrim.

        Like

  6. Лотин ёзувидага “Х” турли тилларда турлича укилади. Мисол учун испан тилида “икс” каттик Х ни ифодалайди.
    http://en.wikipedia.org/wiki/X#Usage

    Кулайлик томонидан “Х” эмас, балки “CH” харфини купрок проблемалик. Янги узбек ёзувида алохида “С” харфи умуман йук, вахонланки уни узи “Ч” ни ифодалаш учун етарли (италиян тилидагидек).

    Like

    1. Рахмат, кизикарли. Википедиядаги маколани хам курдим: испан тилида “х”ни ишлатишда анча чалкашликлар бор экан, шунинг учун, менимча, у яхши мисол булиши кийин, деб уйлайман.

      Like

  7. Жуда долзарб масалани ку’тардингиз, рахмат. Сизнинг фикрингизга 100 фоиз к,у’шиламан.
    Шу сингари к,атор саволлар мени х,ам ку’п ажаблантиради. Менинг фикримча, лотин алифбосини узбек тили мутахассислари шуг’улланишган, улар инглиз еки бош,ка тиллларни билишмаган часами.
    Шундай саволлардан яна бири лотин С харфининг янги у’збек алифбосида йу’к,лигидир. Тиллар бир-бирларидан су’злар олиб бойишади. Шу йу’синда тилимизга Цирк, Цемент, Цунами. Бу су’зларни у’збек тилида Sirk, Sement, Sunami деб юриталаяпти. Ог’заки тилда биз барибир Ц харфини ишлатаяпмиз. Бу эса, у’з навбатида х,аммани янглиштираяпрти. Бошк,а тилларда х,ам худди у’ша х,арф икки хилда талаффуз к,илиниш холлари маълум, лекин бундай езилишнинг к,онун к,оидалари мавжуд. Масалан, инглиз тилида худди у’ша C харфи e,i,y харфларнинг олдида келса s, a,o,u харфлари ва ундошлар олдида келса k сифатида у’к,илади. Бизда эса S харфининг бундай иккилама ишлатиш к,оидалари йу’к, була олмайди х,ам.
    Янада тушунмовчиликларни чук,урлаштирадиган тарафи шундаки, янги лотин алифбосида C бу’лмасада, CH бирлашмаси Ч товушини англатади. Бирлашмадаги бир харф алифбода умуман мавжуд эмаслигини инобатга олсак, СН бирлашма эмас, балки алох,ида иероглиф деган хулосага келиб к,оламиз.

    Like

    1. Катта рахмат фикрларингиз учун, мен хам хамма айтган гапларингизга кушиламан. Уттизинчи йиллардаги лотин алифбоси тажрибасини хам жиддий урганиб чикишимиз керак, ундан оладиган нарсалар хам бор, шекилли. Масалан, “с” харфи, янглишмасам агар, “ц”ни билдирган. Богичли “с” “ч”ни билдирган, богичли “s” “ш”ни билдирган. Хуллас, хамма тажрибани инобатга олиб, хозирги узбек лотин ёзувини яна бир кайта куриб чикиш лозим, менимча.

      Like

Leave a reply to Anonymous Cancel reply