Тил ва ички холат

Уч тилда ёзишга харакат килар эканман, теварак-атрофни, уз холатимни ифода килишда хар-бир тилнинг узига хослигига эътибор киляпман. Масалан, хозир ташкарида бироз ёмгир ёгяпти. Хуш, бу нарса хакида ёзишга кайси тил менга маъкул? Оддийгина учта гап ёзаман. «Its raining». «Идет дождь». «Ёмгир ёгяпти». Бир нарсага эътибор килдим: хар бир тил узига хос оханги, ритми, мусикаси бор. Албатта, бу оханг ва одамнинг ички холатини бир-бирига мослиги катта ахамиятга эга. Менда, масалан, «ёмгир» сузи «rain» ёки «дождь» сухига нисбатан купрок ички тулкинларни тебратади. «Ёмгир ёгалок, ям-яшил утлок», – хаёлимга келди ва бир олам бошка хиссиётлар уйгонди. Хуллас, она тилини одамнинг ички холати билан бошланиши жуда чукур. Шунинг учун хам шеърият асосан она тилида яратилади, чунки хакикий шеър юракдан чикади (прозага эса факат юрак эмас, балки «мия» ёки «калла»нинг таъсири хам катта, шу сабабли прозани она тилидан бошка тилларда хам яратиш холлари купрок учрайди).

Энди узга мавзуни оламан. Масалан, жахонда булаётган сиёсий ходисалар. Бу темада менга инглиз ёки рус тилида фикрлаш узбек тилига нисбатан осонрок. Нима учун? Аввало, урганиш, куникма хосил булганлиги туфайлидир. Кейин эса, бу нарса «ёмгир» каби ёшликдан юракка сингиб кетган борликнинг бир кисми эмас.

Оламни суз билан ифода этиш ва идрок килиш – бу жуда мураккаб ва чукур нарса. Буни хали англанмаган, урганилмаган томонлари куп.

«Ёмгир ёгалок, эски чакалок. Ёмгир ёгганда, кукарар утлок»…хаёл ва хиссиёт яна бошка томонга бехос равишда чалгиди…

7 thoughts on “Тил ва ички холат

  1. Salom! Bu saytga men xozirgina qadam qo’ydim, yaqin do’stim bu saytni tavsiya qildi. Sayt haqida, ijobiy fikrdaman. Oddiy va samimiy. Imkon bo’lsa o’zbek tilida xam maqolalar ko’paysa xursand bo’lardik. Xurmat va samimiyat ula Baxtiyor.

    Like

  2. Ха ха, зур чикибди:). “Дождь идет” деган ибора таъсири остида, кайфият энди бироз романтика тараб кетмокчи эди, “ёмгир егалок ” деб колдиз… кулиб юбордим, уже умуман бошка ассоцияцалар, купрок ешлик билан боглик.

    Мия жуда ялков де, доимо киска йулни танлашга, тайёр образлар билан фикрлашга харакат килади. Хар бир тилни ресторанга ухшатсак, мия метродотель булса керак, кайси тилга утсангиз, факат уша тилга хос менюни таклиф килиб туради. Хозирча узбек тилидаги меню унчалик бой эмас.

    Ха айтганча, Алишер ака… мени доимо кизиктириб келган:

    1) Нега узбеклар назмга мойилрок, насрга караганда. Узбек адабиётида сифатли шеърлар куп, лекин пичокга илинадиган хикоялар кам. Публицистика хакида умуман гапирмайман.

    2) Self-improvement бизда ва чет элда.

    Бизда “Кизим сенга гапирайяпман, келиним сен эшит” жанри, яъни инсоннинг ахлоки билан боглик кандайдур угитлар беришжуда ривожланган. Чет эл билан солиштирсангиз, бунака инсонни ахлоки билан шугулланадиган жанр уларда тахминан 1900 йилларгача мавжуд булган, кегин улган. Хозирги self-help адабиёти купрок техник компетенция ва кобилиятлар ривожи билан боглик (презентация килиш, максадга эришиш, тайм-менеджмент ва хкз), ахлокий масалалар тугрисида умуман гап очилмайди. Бундай икки хил ёндашишнинг сабаби нима экан? :).

    Like

    1. Рахмат, Сардор, яхши ва кизикарли фикрларни айтибсиз. Ресторан ухшатишларингиз хам ажойиб, эсда коладиган метафора булибди. Узбек тилидаги меню эса, менимча, анча бой, лекин бу менюни яхши ёзиб, чиройли шаклга келтириб, тушунтириб бериш керак (овкатимизнинг мазалиги купчиликка маълум). Менимча, бизнинг тил “high contextual” тиллардан. Яъни, унда куп нарсани тугридан тугри айтишдан кура метафоралар билан, ишоралар билан айтиш кулай. Символикага бой, рамзлар катта ахамиятга эга. Бу шеъриятнинг ривожланишида катта роль уйнаган, чамамда. Бизда (колаверса купгина Шарк маданиятларда) шеъриятнинг ривожланганлиги ва уни жамиятда тутган катта урни бир канча сабабларга боглик, деб биламан. Биринчидан, умуман Шарк маданияти юкори контекстуал маданият, бизда эса айникса суфизмнинг таъсири остида рамз маданияти жуда юкори ривожланган булган. Шеърият рамзият билан кулф-калитдай бир-бирига тугри келади. Шеъриятимизнинг куп юкори намуналари суфий рамзиятлари билан боглик булган (мисол: гул ва булбул тематикаси). Колаверса, тарихимизда шеъриятга ижтимоий ва сиёсий таъсир (ва босим) килиш насрга таъсир килишдан камрок булган (яна бир бор, шеъриятнинг рамзийлиги унинг хафсизлигини таъминлаган). Ва нихоят, шеърият юракка якин, бизнинг одамлар жуда таъсирчан ва юрак-багрли. Ха, яна бир нарса шеъриятнинг жамиятдаги ролига таъсир килган булса керак: купгина шох ва вазирлар шеърият билан шугулланганлар ва куллаб-кувватлаганлар. Охирги саволингизга сал кейинрок кайтиб келаман (хозир кетишим керак).

      Like

    2. Биздаги панд-насихатга мойилликнинг (адабиётда хам, TV да хам, кушикларда хам) чукур маданий илдизларибор. Бининчи навбатда бу коллективистик маданият билан, жамиятда катталарнинг (айникса карияларнинг) урни билан боглик. Хар-хил насихатномалар (масалан, «Кобуснома») эскитдан булиб келган ва хозир хам бор (TV да «Оталар сузи – аклнинг кузи» курсатуви – бунга яккол мисол). Мен бу темада аввал хам ёзган эдим, шу сайтда кайсидир постингимда хам булиши керак. Мени кизиктирган нарса – бу купрок дидактик адабиётнинг тарихий илдизлари эмас, балки хозирги унга хозирги ёшларнинг муносабати. Мен бу сохада бироз шахсий экспериментлар хам килганман. Бир жойда жуда куп дидактик плакатлар бор эди, уларга нисбатан ёшларнинг муносабатига кизикканман. Тугрисини айтсам, кутмаган эдим: мен сухбатлашган ёшларнинг юз фоизи бу плакатларга ижобий муносабатда эдилар. Плакатларнинг мазмуни яхши, албатта, лекин купинча ёшларга хаддан ташкари панд-насихатлар ёкавермайди, деб уйлаган эдим. Аммо менинг фикрим ушанда нотугри чикди. Энди бу нарсанинг сабабига келсак яна бир бор маданиятга такаламиз. Энди гарбдаги «self-help» адабиётига келсак. Купгина сохаларда (масалан, психологияда) бу адабиёт хам маълум даражада дидактик адабиётнинг бир туридир. Албатта, шаклан анча узгарган лекин мохияти уша-уша. Шу билан бирга бу каби адабиёт индивидуалистик маданиятларда пайдо булди ва ривожланди, яъни, яна бир маротаба, бу нарсага умумий мажаниятнинг таъсири катта. Хозирги биздаги ёшларда хам бу каби адабиётга кизикиш кучайган, уйлайманки, узимизда хам намуналар пайдо булади.

      Like

      1. Алишер ака, катта рахмат фикрларингиз учун.

        Иктибос “Энди узга мавзуни оламан. Масалан, жахонда булаётган сиёсий ходисалар. Бу темада менга инглиз ёки рус тилида фикрлаш узбек тилига нисбатан осонрок. Нима учун? Аввало, урганиш, куникма хосил булганлиги туфайлидир. Кейин эса, бу нарса «ёмгир» каби ёшликдан юракка сингиб кетган борликнинг бир кисми эмас.”

        Шуни укиб, бир фикр келиб колди… агарда вакт континиумида жойлаштирсак айтганингизни, бир одам бир вактни узида учта вактда булиши мумкин экан (тавтология учун узр):

        Урта асрлар= узбек тили: хеч качон узгармаган ва узгармайдиган, оддий, умуминсоний масалалар ва хиссиётларни ифодалаш учун. Масалан, севаман сизни, яхши киз… кучага чикканингда, нон олиб келишни унутма… ие, огайни яхшимисан, бола-чака, идиш-товок яхшими ва хкз…

        Модерн = рус тили: урта асларда аналоги булмаган, шу йигирманчи асрларга хос масалалар хакида гапириш айнан шу тилда осонрок бизга.

        Пост-модерн=инглиз тили: энг охирги ёки келажактаги узгаришлар, тенденциялар, илм-фан, технологиялар учун факат инглиз тили етарли вокабулярни таъминла бера олади.

        Кизик :).

        Like

Leave a reply to Алишер Файз Cancel reply