Одам ошни согинди. Барибир ошга етадиган овкат йук дунёда.

Кеча узбек тилида «бел» тушунчаси кенг ва чукур маънода ишлатилишига эътибор килдим.  «Бел богламок», «белига тепмок» (ишнинг белига тепиш), «белида пул», «бели бакват», «бел олишмок», «беллашиш», «белма-бел», «бел куввати», «бел ошиш», ва х.к. Ундан ташкари «белбог», «беланги» ва бошка сузлар хам бор. Кизик, «бел» тушунчасининг бунчалик ахамияти нима билан боглик экан? Белнинг хаётда тутган урни билан боглик булса керак-да? Хуллас, бел – бу узига яраша белги суз.

Бир неча кун аввал бир жойда кичкина зиёфатда ўтирган эдик. Ош олиб келишди. Ёнимдаги одам емаслигини айтди. Қаршимиздаги киши унга: «Қатордан қолиш керак эмас, олинг», – деб қистади. Емайман, деса ҳам бўлмади. Охири бир-икки қошик олишга мажбур бўлди.

«Қатордан қолмаслик» – коллективистик жамиятнинг асосий ундовларидандир.

Яна бир ибора: “Қаторимиздан хато бўлмайлик”. Бу “даврамиз тўлиқ бўлсин” (ёки “даврадагилардан ҳеч ким ўлмасин, касал бўлмасин”), дегани.

Қатор, давра, жамоа, улфат ва ҳ.к. – коллективистик жамиятнинг асосий категорияларидандр.

Тарихимизда купгина подишоху-вазирлар шеърият ихлосманди булишган ва хатто узлари хам шеърият сохасида ижод килишган. Бир томондан, улар доимо уруш килишган, жангларда катнашганлар ва бешафкат булишган. Иккинчи томондан эса, уларнинг шеърлари кунгилчангликка, хиссиётга, нозик туйгуларга бой булган. Кандай килиб бешафкатлик кунгил нозиклиги била ёнма-ён жойлашган? Нахотки бу икки нарса орасида зиддият булмаган булса?

Шеърият уша инсонлар учун табиий нарса булиб, уларнинг рухиятини мувозанатда саклаб туришга ёрдам берган булиши хам мумкин. Балки шеърият  – уз-узини рухий бошкаришнинг усули булгандир.

«Қариликни бўйинга олиш», деган ибора ҳақида ўйлаб қолдим. Чуқур маъноси бор экан. Қариликни бўйнига олган одам бу нарсани бўйнига олмаган инсондан катта фарқ қилади. Биринчиси ҳаёти тугаётганини англайди, бундан буёғи нима натижага бориб тақалишини сезади. Бўйин физиологик томондан ҳам, психологик маънода ҳам эгилади. Қариликка бўйин бермайман, деган одамнинг кўнгли ёшлигича қолади, касалликлар ва чарчоқларга вақтинчалик ҳолатга қарагандай қарайди. Маълум пайтгача бу нарсани бўйинга олмаслик – жуда яхши. Аммо вақти соати келиб ўлим ҳақлигини ҳам англаш лозим.

Кеча Чулпоннинг шеърларини эшитиб, хайратга тушдим. Во ажаб, кандай шеърий куч, абсолют биринчи класс шеърият! Кани эди, уни чет тилларга шу даражада кимдир таржима кила олса. Шеърни укиш ва эшитиш – бу икки хил нарса. Менга таъсир килган нарсалардан бири – Чулоннинг шеърларидаги товушлар уйини, ритмикаси. Товушлар менга бир окаётган дарёни, бир кушларнинг сайрашини, бир чилдирманинг чалишини, бир болаларнинг кулгусини эслатди. Койил, шеъриятнинг бу томони хакида аввал умуман уйламаган эканман. Чулпон шеърлари маънога хам жуда бой экан – мен узим учун бу нарсани яна бир маротаба очдим. Канака шоирлар утган-а!

Қуйидаги мақолам икки йил аввал “Фалсафа ва фанлар методологияси муаммолари. Аллома Омонулла Файзуллаев илмий-назарий ўқишлари материаллари” (Тошкент: И.Мўминов номидаги Фалсафа ва ҳуқуқ институти, 2009) китобида чоп қилинган.

Омонулла Файзуллаев (1921-2008) – фалсафа фанлари доктори, профессор, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган фан арбоби, Беруний номидаги Ўзбекистон Республикасининг давлат мукофоти лауреати, Жаҳон уруши қатнашчиси.

Ўғил учун ота ҳақида ёзиш осон эмас. Айниқса, у забардаст инсон, йирик олим ва меҳрибон ота бўлган бўлса. Сабаби ҳар қанча гапирсанг ҳам сўз етишмайди…

Отамга ўзбек зиёлилари авлодининг ёрқин вакили ва тимсоли сифатида қараш мумкин. Бу авлод мамлакатимизда билим зиёсини тарқатишга, шу жумладан, замонавий илм-фан пойдеворини яратишга ғоят катта хисса қўшди. Биз ва келажак авлод уларга фақат чуқур эҳтиром ва миннатдорчилик билдиришимиз керак, деб ўйлайман.

Отам илмга ва уни тарқатишга ташна одам эдилар. Уларда илм, илм тарихи, олимларнинг фаолиятини ўрганишга катта эҳтирос бор эди; талабаларга, аспирантларга дарс берганда бутун вужудлари завққа тўларди. Умрларининг сўнгги кунларигача илмий, илмий-маърифий ва педагогик фаолият билан астойдил шуғулландилар. 85 йиллик юбилейларидан сўнг, яъни умрларининг кейинги икки ярим йилида тўртта китоб, йигирмага яқин илмий, услубий, илмий-оммабоп мақолалар ва тезислар ёздилар. Ибн Сино ва Беруний баҳсига бағишланган янги асар ёзишни режалаштирган эдилар. Кексаликларига қарамай, ёш педагоглардан қолишмайдиган ғайрат билан баъзан кунига саккиз соатдан маъруза ўқир эдилар.

Бир неча йил олдин Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттестация комиссияси отамга докторлик илмий даражасини ҳимоя қилиш борасида Ихтисослашган кенгашга раислик қилишни таклиф килди. Отам бу лавозимда ҳар доимгидек ҳалол, ғайрат ва масъулият билан фаолият кўрсатдилар.

Отам улуғ алломаларимизнинг меросини ўрганишга катта хисса қўшдилар. Авлодимиз шажарасини тиклаш ҳам уларнинг хизматларидир. Сўнгги китоблари («ХХ аср зиёлилари: устозларим ва сафдошларим») ҳам оламдан ўтган устозлари, мактабдошлари, университетдошлари, мулоқотда бўлган сафдошларининг руҳларини шод этиш ҳамда ҳозирда ҳаёт бўлганларга ижодий муваффақият тилашдан иборат бўлган. Умид қиламизки, отамнинг сафдошлари ва шогирдлари чиқарган ушбу китоб уларнинг руҳларини шод этади.

Отам нафақат олим, балки йирик, серқирра ва ўзига хос шахс ҳам эдилар. Кишининг шахсини тушунишда унинг турмуш тарзи, кундалик ҳаётида қанақа бўлганлигини англаш зарур. Мен ҳам отамга хос бўлган баъзи хусусиятлар ҳақида қисқача тўхталиб ўтмоқчиман.

Отам болаликда отасиз қолганлар. Жуда эрта – мактаб ёшидан бошлаб – меҳнат қилиб, оила боқишга мажбур бўлган эдилар (мактабнинг юқори синфида бўла туриб, қуйи синфга дарс берганлар!). Иккинчи жаҳон уруши пайти оғир яраланганлар, ҳаётда қанча қийинчиликлар кўрганларига қарамай, мен уларнинг ҳаётдан нолиганларини ёки бирон бир инсон ҳақида ёмон фикр билдирганларини эслолмайман. Улар доимо «шукур қилиш керак», дер эдилар. Бошқалар «аҳволингиз қанақа?», деб сўрашса, «беш», ёки «аъло», деб жавоб берар эдилар. Иш, бурч – бу отам учун энг қадрли нарсалардан эди.

Отам пок, ҳалол, тўғри инсон эдилар. Бу фазилатлар уларнинг ҳаётларида ҳам, илмда ҳам доимо кўзга ташланар эди. Ўзларига ҳам, шогирдларию ҳамкасбларига ҳам жуда талабчан эдилар, сафсатабозлик, олди-қочди гапларни ёқтирмасдилар, ўз фикрларини тўғри, очиқ тарзда айтардилар. Отам эътиқоди кучли инсон бўлиб, ўз амали ёки мавқеъидан шахсий манфаатлари учун ҳеч қачон фойдаланмаган.

Отам ҳаётда кўп нарсага ўзининг ҳалол меҳнати ва фидойилиги орқали эришганлар. Отамда табиат инъом этган ажойиб хусусиятлар ҳам бор эди. Булардан бири – феноменал хотира. Уларнинг хотиралари ниҳоятда кучли, мустаҳкам эди. Саксон йил, эллик йил ёки бир неча йил аввалги воқеа-ҳодисаларнинг барчасини аниқ ва равон эслай олардилар. Отам оила, фарзанд ва набираларига ниҳоятда ғамхўр ва меҳрибон эдилар. Улар доимо ҳаммамизни илм билан шуғулланишга даъват этганлар. Ҳаётларининг сўнгги кунларидан бирида кенжа набираларига: «профессор бўласан, а?!», деган эдилар.

Отам ҳақида ўйлар эканман, кўпинча кўз ўнгимда бир воқеа гавдаланади. 1966 йил, апрель ойининг охирлари. Тошкентда кетма-кет зилзила бўлганди ўшанда. Мен, ўша пайтда тўққиз ёшли бола, кечалари уйимиз хоналаринг бирида гилам устига солинган ўрнимда ухлар эдим. Ер қимирлаш бошланса, отам устимга келиб, мени гавдаси билан тўсар эдилар, гўёки уй бузилиб, менинг устимга қулайдиган булса, улар ҳимоя қилиб қолардилар. Ўша пайтда отамни том босиб қолса ҳам, мени уз гавдаси билан ҳимоя қила олишига қаттиқ ишонардим. Ҳозир ҳам ишонаман, чунки отам раҳматли ҳақиқатдан ҳам забардаст ва буюк инсон эдилар.

 

Менинг отамга багишланган куйидаги маколам /бундан олдин инглиз тилида келтирилган учта макола сингари/ олдинги йил чоп килинган (Фалсафа ва фанлар методологияси муаммолари. Аллома Омонулла Файзуллаев илмий-назарий укишлари материаллари. 1-китоб. Тошкент: И.Муминов номидаги Фалсафа ва хукук институти, 2010).

ОМОНУЛЛА ФАЙЗУЛЛАЕВ: УМР – БУ ИЖОД

Отам умрларининг охиригача кўп ва сермазмун ижод қилдилар. Улар ҳаётларини ижодсиз тасаввур қилмас эдилар, у киши учун ижод – бу ҳаёт эди. 2006 йилда 85 ёшга тўлишлари муносабати билан чоп қилинган уларнинг биобиблиографияларида О.Файзуллаевнинг қаламига мансуб бўлган 500 га яқин асарлар рўйхати берилган[1]. Ундан кейинги даврда, яъни 2006 йилдан то вафотларигача (2008) отам, кексайиб қолганларига қарамай, жуда катта меҳнат қилдилар ва кўплаб янги асарлар яратдилар. Охирги икки ярим йил ичида отамнинг 25 та асар, шу жумладан 4 та китоб, 10 та илмий мақола ва тезис, 3 та методик иш ва 8 газета мақолалари эълон қилинди! Continue reading “Умр – бу ижод” →

Бахорни севмаган инсон булмаса керак. Тошкентда бахор – жаннати фасл (эрта куз билан бирга). Бир нарсага эътибор килдим: бахор доим осонликча келмайди. Манна, келди, деганингизда бирданига кор ёгади ёки кунлар совуклашиб кетади. Дарахтлар гуллаганда баъзан дул ёгади, осмондан миллионлаб ях заррачалари нозик гулларни бомбардимон килади. Хуллас, бахор хамма ажойиб нарсаларга ухшаб уз кадрини билиб, согинтириб, ошиклантириб кириб келади.

Одам кук сомсани согинди!

Менинг ёшлигимда, айникса талабалик йилларимда (1974-79) илмий фантастика жанрига ёшлар орасида кизикиш катта эди. Мен хам жуда куп фантастик асарларни кидириб топиб укирдим, уларнинг кетидан югуриб юрардим, десам хам булади. Хозирги ёшларда фантастик адабиётга кизикиш камрок, шекили. Балки янглишаяпман (зора янглишган булсам). Фантастик асарни укиш ёшлар учун жуда фойда – оддий килиб айтганда, одамнинг фантазиясини ривожлантиради.